Wraz z rozwojem nauki i technologii medycznej, lekarze, pielęgniarki oraz pozostały personel medyczny, mają coraz więcej możliwości, by skutecznie pomóc pacjentowi. Pomimo tego wzrostu świadomości, nie znajdujemy w świecie medycyny, w jaki, skuteczny sposób walczyć z chorobą Alzheimera (AD). Obecnie zauważa się wzrost liczby zachorowań, szczególnie wśród osób z grup wiekowej powyżej 85 roku życia. Zgodnie ze statystykami, znacznie częściej na  AD zapadają kobiety, a samo rozpoznanie również nie należy do łatwych, głównie dlatego, że należy wziąć pod uwagę szereg przyczyn otępienia i je zbadać, by wykluczyć to, co nie jest przyczyną rozwoju AD. [1]

Czym jest choroba Alzheimera?

Jest to schorzenie, którego głównym mechanizmem patologicznym jest proces neurodegeneracyjny, który polega na odkładaniu się w mózgu, białka amyloidowego, co jest wynikiem nieprawidłowości w przemianach białka.

Jakie są jej objawy?

Przede wszystkim uwagę należy zwrócić na zaburzenia pamięci, szczególnie w zakresie rzeczy czy sytuacji dziejących się na bieżąco. W początkowym etapie choroby to właśnie w taki sposób ujawnia ona swoje oblicze. Pacjent z rozwijająca się chorobą Alzheimera, zapomina często o tym, co się działo przed chwilą, przy jednoczesnym zachowaniu pamięci bardzo odległej, sięgającej czasami bardzo wiele lat wstecz. Zaburzenia otępienne są jednak podstępne i powolne, stąd też w toku rozwoju choroby, spodziewać się można zaburzeń w zakresie pamięci dawnej.

Innym objawem są zaburzenia językowe, kiedy mamy do czynienia z „wypadaniem” słów z głowy. I tak, w początkowym etapie rozwoju choroby, procesy otępienne wpływają na sferę językową by w efekcie zaburzyć przypomnienie sobie jakiegokolwiek słowa. 

Zaburzenia orientacji, koncentracji czy uwagi również są charakterystyczne dla choroby Alzheimera. Można w łatwy sposób je zauważyć i wychwycić. Trudności w korzystaniu z mapy, w poruszaniu się po okolicy, czasami nawet dobrze znanej, brak zdolności skupienia się na aktualnej czynności. 

Częstym i niestety dość bolesnym, szczególnie dla najbliższych osób objawem, są urojenia i omamy, które dotyczą zazwyczaj kwestii związanych z celowym urywaniem przedmiotów, tak by chory nie mógł ich odnaleźć, czy oskarżenia o chęć pozbycia się chorego z domu przez najbliższych. Tego typu oskarżenia, powstające bez racjonalnych przesłanek, są podstawą do szukania pomocy. 

Charakterystycznym objawem jest tzw. objaw „lustra” czy „telewizora”, które pojawiają się w zaawansowanych stadiach choroby. Chory przestając rozpoznawać siebie w lustrze, próbuje nawiązać kontakt z własny odbiciem, co skutkuje często agresją, a sytuacje obserwowane na ekranie telewizora, traktuje jak dziejące się w rzeczywistym świecie.

Do innych objawów można również zaliczyć zaburzenia nastroju, stany depresyjne, niepokój psychoruchowy, zaburzenia snu, mioklonie i napady padaczkowe a także inne schorzenia, w tym o podłożu neurologicznym. [2]

Opieka nad podopiecznym

W opiece nad podopiecznym z chorobą Alzheimera, bardzo ważne jest indywidualne oraz interdyscyplinarne podejście oraz współpraca z rodziną i personelem medycznym. Pacjenci mają ustalony indywidualny plan leczenia, dopasowany do ich potrzeb, stąd też, opieka również wymaga zindywidualizowanego podejścia. Bardzo ważnym elementem w niesieniu pomocy choremu, jest gruntowna wiedza na temat przebiegu oraz istoty choroby. Konieczne jest, więc poznanie i wypracowanie drogi komunikacji z pacjentem, a niejednokrotnie konieczne jest ustalenie właściwego sposobu porozumiewania się. Jak najdłuższe zachowanie samodzielności jest kluczowe, zarówno dla samego chorego jak i dla jego najbliższych i otoczenia. W związku z tym, podjęta terapia musi mieć charakter nie tylko farmakologiczny. Na tych zadaniach należy skoncentrować się w pierwszym etapie choroby, gdyż problemy komunikacyjne, zaburzenia nastroju oraz koncentracji, jak również początki problemów w radzeniu sobie z codziennymi czynnościami, są charakterystyczne dla początkowego etapu rozwoju choroby. [1]

Początek choroby zazwyczaj pozwala na to by podopieczny mieszkał sam, jednak konieczne jest utrzymywanie stałego kontaktu poprzez częste wizyty. Pomocne jest tutaj ustalenie z rodziną planu działań na kolejne lata, biorąc pod uwagę, postępy choroby. [3]

Kolejny etap choroby, do którego również należy w odpowiedni sposób dostosować opiekę i pielęgnację, związany jest z zaburzeniami w sferze poznawczej, kiedy dochodzi do problemów z przypomnieniem sobie poszczególnych słów czy ich wyartykułowaniem. Pojawiają się początki zaburzeń orientacji w terenie, stąd niezwykle istotne jest by opiekun, w odpowiedni sposób przystosował chorego i jego najbliższych do tej sytuacji. Problemy z pamięcią krótkotrwała to zasadniczy problem AD, jednak na tym etapie rozwoju choroby, najbliżsi mogą zacząć odczuwać to dość znacznie. Odpowiednia edukacja i przygotowanie rodziny chorego, to jedno z zadań, jakie spoczywa na opiekunie. To on, jako źródło wiedzy staje się wsparciem i opoką nie tylko dla samego chorego, ale również dla jego rodziny. 

W trzecim etapie rozwoju choroby, opieka nabiera innego wymiaru, gdyż jest to etap, kiedy pacjent ma ogromne problemy z samodzielnym funkcjonowaniem, o ile nie utracił już zdolności do, choćby w niewielkiej części, samodzielnego wykonywania czynności. [1] 

Co jest istotne w opiece?

Każdy człowiek odczuwa zmiany jakie zachodzą w jego organiźmie. Powolne zmiany w stanie zdrowia, problemy z pamięcią, koncentracją czy orientacją w terenie, stają się zauważalne, jednak nie do końca uświadomione. Pojawiają się lęki i strach przed tym co będzie, strach przed diagnozą. W kontekście mówienia choremu o jego zaburzeniach należy zachować ostrożność i brać pod uwagę takie kwestie jak to, czy chory pyta o swoje zaburzenia i chce wiedzieć o nich coś więcej oraz to, czy informacje przekazane przez opiekuna mu pomogą, by w sensie psychologicznym, poradzić sobie z całą sytuacją. Nie należy natomiast mówić wszystkiego na siłę, uświadamiać. Nie zawsze jest to dobra droga, tym bardziej, jeśli chory nie wyraża takiej chęci. 

Posiadając informacje na temat przebiegu choroby, można ustalić priorytety i wskazać obszar, na które szczególnie warto zwrócić uwagę. Zacząć należy przede wszystkim od tego, by zapewnić maksymalne bezpieczeństwo podopiecznemu. Istotnym elementem jest odpowiednie zabezpieczenie drzwi do mieszkania, by uniknąć sytuacji ucieczki. W kontekście bezpieczeństwa, ważne jest zabezpieczenie okien i drzwi balkonowych, w taki sposób, by podopieczny nie mógł sam ich otworzyć, jak również usunięcie wszelkich zamków i zatrzasków w drzwiach wewnątrz mieszkania. Grozi to bowiem tym, że chory może zamknąć się np. w łazience i nie umieć z niej wyjść. Ograniczenia ruchowe generują potrzebę usunięcia wszelkich dywaników, zabezpieczenia progów oraz wszelkich przedmiotów o które chory może się zranić podczas poruszania się po mieszkaniu. Warto również zadbać o odpowiednie zabezpieczenia kuchenek gazowych oraz urządzeń elektrycznych. Pomocne jest również zamontowanie dodatkowych uchwytów, na przykład w wannie, jak również dodatkowych poręczy przy schodach by ułatwić poruszanie się po nich. 

Warto także poinformować sąsiadów o stanie zdrowia chorego, lub poprosić o to członków rodziny chorego. 

W celu zwiększenia poczucia orientacji można opisać poszczególne szafki i szuflady, podobnie jak ustalenie stałego planu dnia. Daje to poczucie kontroli i zwiększa poczucie bezpieczeństwa chorego w otaczającej go przestrzeni. Ponadto konieczne jest dbanie o stałe przyjmowani leków jak również umożliwienie stałego kontaktu chorego z lekarzami oraz rehabilitantami. 

Dodatkowym aspektem opieki nad osobą chora na Alzheimera jest zachęcania go aktywności we wszystkich obszarach życia, do podejmowania nie tylko aktywności ruchowej ale również intelektualnej. [3]

W komunikacji z pacjentem, duże znaczenie ma wyjaśnienie sytuacji „tu i teraz”, a mianowicie istotne by chory zrozumiał, na tyle na ile jest to możliwe, w jakiej sytuacji się znajduje, kim jest jego rozmówca i do czego dąży. W przeciwnym razie słowa opiekuna mogą zostać źle zrozumiane i nieodpowiednio zinterpretowane. Konieczne jest również dopasowanie języka, jakim się posługujemy, do stanu chorego. Chodzi o to, by wypowiedź była krótka, zwięzła i zawierałam najważniejsze informacje, jakie chcemy przekazać. Ponadto konieczne jest zwrócenie uwagi na komunikację niewerbalną, szczególnie ta, płynącą ze strony chorego. Na każdym etapie choroby ma ona, bowiem bardzo duże znaczenie, jednak, kiedy zdolności komunikowania się werbalnie będą znikome, komunikacja niewerbalna będzie źródłem informacji, jakie chory zamierza przekazać opiekunowi. Nie bez znaczenia pozostaje również empatia i wyrozumiałość w stosunku do sposobu komunikowania się osoby z AD. Nieobarczanie go winą oraz pełne zrozumienie dla przebiegającego procesu choroby, pomoże zbudować zaufanie w relacji pielęgniarka- pacjent. [1]

[1] „Choroba Alzheimera – opieka nad pacjentem” Katarzyna Szpurtacz [w:] „Sztuka pielęgnowania” Listopad 2012
[2] „Choroby neurodegeneracyjne: choroba Alzheimera i Parkinsona” Małgorzata Gaweł, Anna Potulska-Chromik [w:] Postępy Nauk Medycznych, t. XXVIII, nr 7, 2015
[3] „Poradnik dla opiekunów osób dotkniętych chorobą Alzheimera”, Marta Baumann, Marta Buraczyk, Robert Knaś, Elżbieta Przedpelska-Ober, Andrzej Rossa Wielkopolskie Stowarzyszenie Alzheimerowskie, Poznań 2008