Ruch, jest jedną z najbardziej naturalnych aktywności ludzkiego organizmu, stąd też jako naturalny bodziec, stanowi środek leczniczy, który działa na wszystkie narządy organizmu człowieka. Całością metod oddziaływania na organizm, w kontekście jego rehabilitacji i usprawniania, zajmuje się kinezyterapia, która stanowi bazę i podstawę całej rehabilitacji medycznej. Określana ona jest również jako rehabilitacja ruchowa, ćwiczenia lecznicze, usprawnianie czy fizjoterapia, która jest terminem aktualnie szeroko rozpowszechnionym. Pojęcie fizjoterapii, nie jest jednak tożsame z kinezyterapią, gdyż obejmuje ona swoim zakresem nie tylko rehabilitację ruchową (kinezyterapię), ale również oddziaływania czynników fizykalnych (fizykoterapię) oraz wszelkiego rodzaju masaże lecznicze.

Zadania kinezyterapii

Do głównych zadań oddziaływań związanych z rehabilitacją ruchową jest przede wszystkim ocena stanu chorego oraz dobór odpowiednich dla niego form pracy. Konieczne jest określenie planu rehabilitacji, który zakładał będzie stopniową poprawę czynności ruchowych oraz określał efekty, jakie kinezyterapia ma przynieść w toku realizacji poszczególnych zadań. Niezbędne jest więc przygotowanie odpowiednich narzędzi, oceny stanu chorego oraz postępów jakie zostaną dokonane. Element oceny procesu rehabilitacyjnego ma ogromne znaczenie, gdyż pozwala on na modyfikowanie ćwiczeń i lepsze ich dostosowanie do aktualnego stanu pacjenta. Każdy organizm w sposób indywidualny podejmuje współpracę i w swój osobniczy sposób powraca do sprawności, tak więc konieczne jest monitorowanie postępów na bieżąco, by możliwa była korekta procesu i ewentualna modyfikacja założeń. 

Do zadań kinezyterapii należy zapobieganie wszelkim przykurczom, odleżynom oraz powikłaniom płucnym, w szczególności u pacjentów leżący, którzy nie są w stanie samodzielnie podjąć aktywności fizycznej w celu usprawniania. Stąd też, w niektórych przypadkach, bardzo duże znaczenie mają ćwiczenie bierne, wykonywane z pacjentem.

Czemu ćwiczenia bierne są konieczne?

Podstawowym elementem decyzji o wyborze ćwiczeń biernych jest ocena stanu chorego i jego możliwości ruchowych. Jeśli program ćwiczeń zakłada lub obejmuje ćwiczenia bierne, wówczas oznacza to, że możliwości ruchowe naszego podopiecznego są bardzo mocno ograniczone, co tyczy się przede wszystkim osób leżących. Odpowiedzialność za wykonanie ćwiczeń spoczywa na opiekunie lub fizjoterapeucie.

Ćwiczenia bierne opierają się na ruchach stawów, które wykonywane są przez opiekuna, fizjoterapeutę lub też z wykorzystaniem specjalistycznych urządzeń do ciągłego ruchu biernego CPM. Decyzja o rehabilitacji ruchowej, wykonywanej za pomocą ćwiczeń biernych, jest podejmowana wówczas, kiedy brak jest możliwości wykonywania dowolnych ruchów przez osobę pozostającą pod naszą opieką. Dzieje się tak w przypadkach porażeń wiotkich, spastycznych lub w sytuacji wystąpienia znacznego niedowładu. Wskazaniami do podjęcia ćwiczeń biernych są też wszelkie przeciwskazania do podejmowania wysiłku fizycznego. 

Głównym celem ćwiczeń biernych jest zapobieganie przykurczom, wynikającym z ciągłego pozostawaniu w jednej pozycji, bez utrzymania ruchomości. Istotne są też stawy oraz tkanki okołostawowe, gdyż ćwiczenia bierne mają również zapobiegać powstawaniu w ich obrębie patologicznych zmian. Kolejnym aspektem jest nieodpowiednie zaopatrzenie tkanek w substancje odżywcze, co związane jest z brakiem ruchu i ograniczeniem sprawności układu krwionośnego. Ponadto, ruch sam w sobie, jest stymulantem dla mazi stawowej, powodującym jej wytwarzanie, a to właśnie ona stanowi główne źródło odżywiania dla stawu oraz tkanek chrzęstnych, które się na niego składają. Logicznym następstwem braku ruchu jest więc atrofia mięśniowa, upośledzenie krążenia oraz ograniczenie odżywiania tkanek. 

Z innego punktu widzenia, brak ruchu może powodować zastoje żylne prowadząc do rozwoju zarówno żylaków, jak i będą czynnikiem ryzyka w kontekście pojawienia się zakrzepicy. 

Wykonywanie ćwiczeń biernych

Ćwiczenia bierne wykonywane są w pozycjach izolowanych, co oznacza, iż ruch ogranicza się do jednego stawu, który uruchamiany jest w jednej płaszczyźnie, zgodnie z fizjologiczną płaszczyzną danego stawu. 

W przypadku ćwiczeń biernych właściwych ruchu w stawach wykonywane są przez terapeutę lub opiekuna osoby chorej. Ważne by uruchamiać naraz jeden staw, ale w pełnym zakresie jego ruchomości. Najbliższa okolica uruchamianego stawu, powinna być podparta ręką opiekuna, który wykonuje ćwiczenia, lub też ustabilizowana pasami stabilizującymi. Pozycje wyjściowe dla kończyn górnych to siad, natomiast dla kończyn dolnych leżenie. Bardzo ważne jest odpowiednie ustabilizowanie okolic ćwiczonego stawu w taki sposób, by nie przenosić ruchu na okoliczne stawy czy odcinki kręgosłupa. Dla poszczególnych stawów poddawanych ćwiczeniom, optymalna liczba powtórzeń to około 30, przy czym ćwiczenia takie powinny być realizowane 2 do 3 razy dziennie, w przypadku kiedy podopieczny jest osobą funkcjonalnie bezczynną i leżącą. 

Ćwiczenia bierne można wykonywać z rozciąganiem tkanek okołostawowych. Są to techniki ćwiczeń, które oddziałują w sposób stymulujący oraz pobudzający układ nerwowy poprzez rozciągnie mięśni, torebek stawowych oraz i więzadeł. Techniki te oparte są na budowie fizjologicznej naszego organizmu, odnosząc się do faktu, że receptory czucia głębokiego położne są właśnie w mięśniach, torebkach stawowych, więzadłach oraz okostnej. Zamierzeniem tego typu ćwiczeń jest utorowanie drogi bodźcom oraz odczuwanie ruchu.

Innym rodzajem ćwiczeń biernych, są ćwiczenia z dociskiem powierzchni stawowych. Celem tego typu technik jest pobudzenie błony maziowej do produkcji mazi stawowej, która zapobiega w bezpośredni sposób powstawaniu zrostów wewnątrzstawowych. Jest ona również bardzo istotna w procesie przewodzenia bodźców. 

Specjalistyczny sprzęt

Ćwiczenia bierne mogą być również wykonane z użyciem specjalistycznego sprzętu, takiego jak szyny elektromotoryczne, które można sterować ręcznie jak również za pomocą pilota. Są one szczególnie przydatne w sytuacji, kiedy podopieczny jest po zabiegu rekonstrukcyjnym czy po urazie narządu ruchu. 

Przeciwwskazania

Ćwiczeń biernych nie można jednak wykonywać w przypadku każdego pacjenta czy podopiecznego. Istnieją bowiem przeciwskazania do tego rodzaju uruchamiania stawów, a mianowicie w sytuacji, kiedy w stawie lub tkankach okołostawowych stwierdzony jest ostry stan zapalny. Ćwiczenia bierne oraz ruch sprzyjać mogą bowiem zaostrzeniu dolegliwości i wydłużeniu czasu zaistniałego stanu. Innym przeciwskazaniem jest zakrzepowe zapalenie żył głębokich kończyny, która powinna zostać poddana ćwiczeniom. Stanowi to bowiem duże zagrożenie dla zdrowia pacjenta oraz sprzyja powikłaniom. Podobnie sytuacja się ma, w przypadku kiedy podopieczny jest po zawale serca, płuca lub zatorze tętnicy płucnej. Ponadto, przeciwskazaniem do podjęcia ćwiczeń biernych jest również ciężki ogólny stan podopiecznego.